Өвөрхангайд зорчсон тэмдэглэл. Төгсгөл

Хоёр дахь өдрийн орой мөнгөө хэмнэх санаатай дэлгүүрээс "тущенка", талхтай авав. Тэгээд буудалдаа ирээд идэх гэтэл талхаа зүсэх, лаазалсан махаа онгойлгох зүйл харин ч нэг байдаггүй юм даа. Буудлын жижүүрээс гуйгаад ч байдаггүй. Өөртөө байгаа "эд хэрэгсэл"-ээ ахиад нэг харлаа. Хөмсөгний хайчаа золигт гаргахаас өөр арга байдаггүй. Надад ч овоо сургамж боллоо доо. Дараагийн удаа ийш тийшээ явахдаа зөвхөн эрчүүдэд л хэрэгтэй гэж боддог тэр нэгэн "хэрэгсэл"-ийг заавал авч явна даа. :-)

Гурав дахь өдрийн өглөө болов. Өвөл айлчилсан хэвээрээ. Өнөөдөр 14 цаг гэхэд Улаанбаатар явах автобусанд амжихын тулд үлдсэн хүмүүстэйгээ уулзах шахуухан төлөвлөгөөтэй буудлаасаа гарлаа. Уулзаад л, ярилцаад л, судлаад л. Гэхдээ л автобусанд амжсангүй. Захын тэндээс микро автобуснууд орой явдаг гэж таксины жолооч ахаас дуулав. Таксины жолооч гэснээс Өвөрхангайн таксинууд хаашаа ч явсан 2500-р явж байв. Мөн хамгийн сонирхолтой нь мотоциклон такси байдаг юм байна. Хаашаа ч явсан 700 төгрөг. Хөөрхөн байгаа биз. Зуны цагт бол машин энэ тэр гэхгүйгээр мотоцикл дээр сундлаад давхиад байхад бол боломжийн л эд. За тэгээд нөгөөх микро автобусаар хот руу гарахаар шийдлээ. Хамаг юмаа хамж аваад өнөө муучлаад байдаг буудлаасаа ч гарлаа. 15 цагийн үед зах дээр давхиад очтол 10 гаруй микро /микро л гээд байдаг үнэндээ дотроо истана өөр юу юу ч билээ олон янз юм билээ/ бүгд хүнгүй, хот явна гээд зогсож байдаг байгаа. Нэг жолооч юу юугүй нэг машинд суулгачлаа. Бас л хоосон. Тэгсэн чинь 8 хүнтэй байгаа, хүнээ дүүргээд орой явна гэнэ. Гэтэл эд нар чинь бүгдээрээ орой яваад сурчихсан, ирж жолоочдоо бүртгүүлчихээд гэртээ харьчихдаг юм байна ш дээ. Тэгээд орой жолооч нь гарахдаа бүгдийг нь цуглуулаад л болоо. Энийг нь асууж мэдэхгүй ирж суугаад харин ч нэг гэнэдлээ. Мэдсэн бол хүйтэн буудалдаа хэвтэж байхгүй юу. За энэ ч яахав.

Цаг өнгөрөөхийн тулд захаар нь хэслээ. Нутгийн юм юу байна энээ тэрээ гэсэн "Дэлгэрэх" гээд бий, гэхдээ сүүлийн үед муудаад байгаа гэж сонсоод болив. Нэг лангуун дээр "Өвөрхангай" гэж харагдлаа. Гэтэл үйлдвэрлэгч нь Увс Хүнс байдаг байгаа. Болив. Айрган дээр л буулаа. Амт нь бол таалагдсаан.

Орой ч болж, хүнээ цуглуулж эхэллээ. Аймгийн төвөөр машинтай давхиж байтал нэг их шинэхэн хар зам нүдэнд тусав. УИХ-ын гишүүд нь сонгуулиас өмнө тавьж өгсөн гэнэ. Эднийхэн ч бас "азтай" юмаа. 4 жилдээ ганц харагддаг "эрхэм" гишүүдээс ганц ч болохноо замтай салдаг. Гэхдээ бусад аймгийнхантай харьцуулахад онцлог нь эднийхнээс маш олон хүн солонгос явж чадсанд байгаа юм. Бүр Солонгосчууд "Өвөрхангай гэдэг чинь танай нийслэл Улаанбаатарын дараа орох том хот уу?" гэж асуудаг хүртэл нь ихээр явсан. Ингэж явсаны хүчинд олон айлын амьдрал ахуй дээшилсэн, сайн хэрэг. Өнөөдөр Өвөрхангай хамгийн олон машинтай, байрны үнэ хамгийн өндөр аймаг болсон байна. Аймгийн төвөөр дүүрэн барилга байшин баригдаж, худалдааны төвүүд нээгдсэн байна. Гэхдээ энэ бол ард түмний амьдрал сайн сайхан байгаагийн илрэл огтхон ч биш. Цаана чинь хол газар, тусдаа байснаасаа болоод энэ нийгмийн тулгуур үндэс болсон гэр бүлийн хосууд үл ойлголцолд хүрэн, салж байна, үр хүүхдүүд өнчирч, эцгийн халамж хайрыг мэдэхгүй өсч байна, бие сэтгэлийн зовлон үүрсэн, албан бусаар "өрх толгойлсон" эмэгтэйчүүд маш их болж байна. Энэ чинь "гишүүд"-ийн зөвхөн нэг талыг л харсан, бүр нарийндаа бол мөрийн хөтөлбөрийг давуулан биелүүлэв гэж "коко" авах гэсэн, ирэх сонгуульдаа бэлтгэсэн, сайнаар ярих гээд үзвэл иргэдээ бодохдоо үр дүнг нь тооцоолоогүй "бодлого"-ын чинь алдаа бус уу? Битгий Солонгос явуулаач гэж хэлэхгүй ээ. Хүний эрхийн асуудал. Гэхдээ тэр хүмүүс нутагтаа ажлын байртай, амжиргааг нь тэтгэчих хэмжээний цалинтай байсан бол хэзээ ч хүний нутагт "боол" хийж, эрүүл мэндээрээ хохирч, эцэс сүүлдээ салж сарних дээрээ тулахгүй байсан шүү дээ. "Хар цайгаа уугаад ч хамаагүй халуун ам бүлээрээ байх нь дээр" гэсэн респондентийн үг нэгийг бодогдуулж байгаа биз? Сайн сайхан, аз жаргалтай амьдрал гэдэг бол хэн нэгэн гэр бүлийн гишүүн нь тусдаа байж, мөнгө олохын төлөө ажиллах явдал огтхон ч биш гэдгийг тэд өнөөдөр хэлж байна.

Өврийн сайхан хангайгаар гурван өдөр зорчсон минь товчхондоо нэг иймэрхүү. Дараа судалгааныхаа үр дүнг нийтэлнэ гэж бодож байна.

Жич: Нутгийн юм энээ тэрээ гээд явсан гэхээр намайг нэлээн гөвдөг гэж бодвоо! Зүгээр л гэрийнхээ эр хүндээ амсуулах гэж бодсон юм шүү.

Өвөрхангайд зорчсон тэмдэглэл. Үргэлжлэл

Ер нь Өвөрхангайд худалдааны төв ихтэй юмаа. Хуучны худалдааны гудамж гэдэг шиг нэг гудамжаар яваад л хоёр талаар нь дүүрэн худалдааны төвүүд. Тэгээд бас болоогүй ээ. "Андууд", "Тэнгис" гээд сүрхий нэртэй байсан. Улаанбаатараар бол Хорооллын гудамж л гэсэн үг. За тэгээд буудалдаа ирээд дууссан билүү. Буудал маань их "социалист" байсан гэдгийг дээр хэлчихсэн. Дээр нь нэмэхэд маш хүйтэн, бас гэрэл нь ердөө ч нэг хэмээр асдаггүй, байнга бүдгэрч эсвэл тодорч, тэр нь цаас, компьютерийн дэлгэц ширтэхийн аргагүй болгож шууд л нүдээ аних төлөвт оруулж байв. Уг нь ЛЮКС гэдгийн яг дараагийн ангиллын өрөөнд л орсон юм даг.

Аан тийм. Ахиад нэг муучлахад халуун усгүй байсан. Буудлын нь үйлчлэгчээс "Халуун ус байдаггүй юмуу?" гэж асуусан чинь "Халуун устай өрөө байгаа, энэ байгаа өрөө чинь халуун ус өгдөггүй өрөө" гэдэг юм даа. За энэ ч яахав дээ. Тэгэж ингэсээр маргааш нь буюу томилолтын 2 дахь өдөртэйгээ золгов.

Эхний өдөр маань зуны налгар өдөр шиг өнгөрсөн бол 2 дахь өдрийн өглөө өвөл нүүгээд ирчихсэн байлаа. Зуны ботинк, нимгэн пальтотой "ганган хүүхэн хавар намар" миний бие цасан шуурганы амтыг харин ч нэг мэдэрсэн дээ. Дараагийн удаа явахдаа заавал дулаан хувцсаа авч явна гэж тэрүүхэн тэндээ тангараг өргөв. Энэ өдрийн эхний хагасын ТББ-ын төлөөлөлтэй уулзаж өнгөрөөх ажлын төлөвлөгөө ёсоороо хэд хэдэн байгууллагаар орохоор зорилоо. Эхний уулзсан хүмүүс маань "Орон нутгийн санаачлага" ТББ байлаа. Албаны биш, тэгээд бас байр байдлыг мэргэжлийн нүдээр хардаг гэсэндээ шал өөр байсан шүү. Дараа нь 85 жилийн түүхтэй Монголын эмэгтэйчүүдийн холбоо, бас Бизнес эмэгтэйчүүдийн холбоо гээд нэлээд хэдэн ТББ-ын төлөөлөлтэй уулзсан. Цаадуул чинь эмэгтэйчүүдийн эрх, оролцооны асуудлыг авч үздэг болохоороо арай л өөр байсныг тэмдэглэх хэрэгтэй. Ер нь бол ярилцлага хийхдээ "Хувь хүний нууцыг чандлан хадгална" гэсэн ам өчигтэй учир хэн юу хэлсэнийг "хар хайрцаг"-т хийгээд хав дарна шүү дээ.

Энэ уулзалтын үеэр нэг зүйлийг бүгд дуу нэгтэйгээр батлан хэлж байсан нь Нөхөр нь солонгос явсан эмэгтэйчүүдэд ирэх дарамт үнэхээр хүнд гэдгийг. Наад зах нь гадаа гарч эр, гэр орж эм болж явсаар байтал биеийн эрүүл мэнд мууддаг, дээрээс нь хүүхдүүдээ ганцаараа асарч хүмүүжүүлэх хүндхэн үүрэг ногддог, ер нь л ар гэрээ ганцаараа толгойлон авч явж албан бусаар "Өрх толгойлсон эмэгтэй" болчихдог аж. Дээрээс нь манайхны нэг муу зан болох сонжих, шордох нэмэгдээд /нөхөр нь солонгост байгаа юм чинь их мөнгөтэй байгаа, тийм байж аятайхан хувцас ч аваад өмсчихгүй, мөнгөтэй байж найз нөхөддөө ч зээлчихгүй гэх зэрэг/ нөгөө муусайн бүсгүйчүүдийг чинь ёстой дарамтанд оруулдаг юм байна лээ. Гадаад шилжих хөдөлгөөнтэй холбогдон босч ирж буй томхон асуудал бол ГЭР БҮЛ САЛАЛТ байв. Солонгос явсан нөхөр нь тэндээ хамтрагчтай болоод, ард үлдсэн эхнэр нь эндээ "нууц"-тай болоод, ингээд л нийгмийн тулгуур үндэс болсон гэр бүл салалт бий болдог аж.

Схемээр үзүүлбэл нэг иймэрхүү.



Гэхдээ нөхөр нь Солонгос явсан бүх эмэгтэйчүүдэд ийм ижил зүйлүүд тохиолдож байна уу гэвэл үгүй. Нөхөртэйгээ ойлголцоод, гэр орноо сайн сайхан авч яваад, явуулсан мөнгөөр нь амьдрал ахуйгаа болгоод байгаа хүмүүс байлгүй яахав. Гэвч эмэгтэйчүүдэд тулгараад байгаа эдгээр бэрхшээл нь өргөн хүрээг хамарсан, нийтлэг тохиолдож байгаа нь "гэнэхэн" судлаачид ч ил байсан юм. Уулзаж ярилцсан 2 хүн тутмын 1-ийнх нь хамаатан, танил садан нь Солонгос явчихсан, 4 хүн тутмын 3 нь гэр бүл салалт их байгааг дуу нэгтэй баталсан, 3 хүн тутмын 1 нь гэр бүл нь салсан /Мэдээж Солонгос явсантай холбоотой/ хүнийг тэр гээд зааж байгаа нь үүнийг хангалттай нотлох болов уу.


Үргэлжлэл бий.

Өвөрхангайд зорчсон тэмдэглэл 1

Баруун этгээдэд зорчсон тэмдэглэл гэдэг шиг Өвөрхангай аймагт ажлаар явсан 3 өдрөө ингэж нэрлэмээр санагдлаа. Өмнө нь би хамгийн холдоо Төв аймаг руу л ажлаар явж байсан юм. Хэдийгээр гуравхан өдөр ч гэсэн үзэж харах, мэдэж, таних юмаар арвин өдрүүд байлаа.

Эхний өдөр:
Шөнө нь Арвайхээрт ирэнгүүтээ аймгийн захиргааны дэргэд байрлах Хангай зочид буудалд буув. Байрлалын хувьд төвдөө, тэгээд ч яг захиргааныхаа дэргэд болохоор зүгээр санагдсан нь тэр. Үнэндээ өөр буудал хайгаад таньж мэдэхгүй газар шөнөөр яваад байх ямар л олиг байв гэж.
Буудал үнэхээр том юмаа. Гэхдээ дотоод засал, уур амьсгал энэ тэр нь яг л социализмын үед оччихсон юм шиг санагдсан шүү. Би тэр үед амьдарч байгаагүй л дээ, /ер нь бол амьдарч байсан, ардчилалтай золгоход би 4-хөн настай байсан юм чинь яаж мэдэхэв/ гэхдээ хүмүүсийн яриа, дээхнэ үеийн монгол кинонууд дээр гардаг дүр зураг бол тэр мөн байсан. Буудлын өрөө нь хүртэл “социалист” санагдсан шүү. За энэ ч яахав. Маргааш өглөө нь буюу ажлын эхний өдөр боллоо. Энэ өдрийг би аймгийн захиргаан дээр холбогдох албан тушаалтнуудтай уулзаж, ажиллахаар шийдсэн болохоор ажлын цаг эхлэнгүүт л Нутгийн захиргааны ордон руу ороод явчихав. Өө нээрээ би яг ямар ажлаар явж байгаагаа танилцуулаагүй юм байна ш дээ. Судалж байгаа асуудал маань “Гадаад шилжих хөдөлгөөн ба ард үлдсэн эмэгтэйчүүд”-ийн тухай л даа.

Юун түрүүнд тус аймгаас хичнээн хүн, ямар шалтгаанаар, хаашаа явсаныг тодруулах байсан юм. Ингээд л захиргаан дээр байрлах аймгийн Иргэний бүртгэлийн газар, Статистикийн газар, захиргааны хажууд байх хөдөлмөр, нийгмийн хамгааллын асуудал хариуцсан газар гээд нэлээд хэдэн газраар оров. Нэлээн гүйсний эцэст гадаад шилжих хөдөлгөөнд хамрагдсан буюу гадаадад хөдөлмөр эрхлэхээр явсан хүмүүсийн албан ёсны бүртгэл байхгүй болж таарав. Энэ нь 1-рт шилжиж явсан хүмүүсээ хаашаа явсаныг нь нарийн тэмдэглэдэггүй, /Өвөрхангайгаас гарсан, Өвөрхангайд ирсэн гэсэн ерөнхий үзүүлэлтээр л тооцдог/, 2-рт гадаадад ажил хөдөлмөр эрхлэхээр явсан хүмүүсээ шилжих хөдөлгөөнд хамрагдсан гэж үздэггүй /эдгээр хүмүүс тус аймагтаа оршин сууж байгаагаар л бүртгэгддэг/ зэрэгтэй холбоотой аж. Иймээс аймгийн хэмжээнд хичнээн хүн гадаадад хөдөлмөр эрхлэхээр явсан тухай албан ёсны мэдээ байхгүй болов. Гэхдээ Өвөрхангайгаас нэлээн олон хүн, Солонгос руу ажил хийхээр гарсан, эдгээр хүмүүсийг тус аймгаас сонгогдон УИХ-д сууж буй З.Энхболд гишүүн болон бусад гишүүд, мөн НХХЯ-ны дэд сайд Чинзориг нар түлхүү гаргасан болохыг мэдээд авав.

Ингээд иргэдийг Солонгос явахад бүртгэж байсан газрууд болох Арвайхээр сумын ЗДТГ, Арвайхээр телевиз рүү очлоо. Арвайхээр телевизийн байранд З.Энхболд гишүүний тусламжтайгаар гарч байсан иргэдийг бүртгэж байсан аж. Зөвхөн тэндээс л гэхэд 600 гаруй хүн /аймгийн хэмжээнд/ явжээ. Харин нөгөө газар нь Чинзориг сайдын тусламжтайгаар /НХХЯ-ны шугамаар/ бүртгэл хийж, гаргаж байсан газар аж. Эндээс Арвайхээр сумын хэмжээнд 730-аад хүн явсныг тодруулж чадав. Ажил маань овоо урагштай, гэхдээ л аймгийн хэмжээнд яг хэдэн хүн Солонгос явсаныг мэдэж чадсангүй. Дээрх уулзаж ярилцсан хүмүүс, тэгээд бас зарим иргэд, төрийн бус байгууллагынхны ярианд үндэслэн ямар ч байсан явсан хүний тоо 1000 давсан гэж барагцаалав. Ер нь хаа ч явсан төр захиргааны байгууллагын ажилчдын хүнд суртал гэж нэг дийлддэггүй юм байх юмаа. Хөдөө орон нутагт ч ялгаагүй хүнд суртал нүүрлэчихсэн байна гэж бодсонгүй. Нэг бол цоожтой хаалга мөргөөд буцах, нэг бол нүдний шилний дээгүүрх харцанд ширэв татуулах хандлага хаа сайгүй л байх аж.

Ингэж явсаар цайны цаг аль хэдийн болоодохов. Арвайхээр хэмээх цайны газар орж цуйван хэмээх ганцхан сонголтыг сонгов. Дажгүй л санагдсан. Яг миний хийдэг шиг ямар ч ногоогүй, зүгээр л мах, гурил байсан нь элдэв ногоо цагаанд сүжиггүй надад таалагдсан хэрэг. Харин үнийн хувьд хотынхоос бараг ялгаагүй байсан шүү. Ер нь Өвөрхангайд өргөн хэрэглээний бараа гэж нэрлэгддэг зүйлс яг Улаанбаатартай ижил үнэтэй байлаа.

Үдээс хойшхи цагийг иргэдтэй уулзахад зориуллаа. Эхний ээлжинд хамгийн тохиромжтой хүмүүс нь худалдааны газрын хийх юмаа олж ядаж байгаа худалдагч нар байдагийг гадарлах /тэгээд ч тэд нараас дараагийн респондентоо хаанаас олохыг хэлээд, чиглүүлээд өгдөг/ тул шууд л зах руу зүглэв. Би ч зөв бодсон байлаа. Энд нэлээд хэдэн хүнтэй уулзаж, тэдгээр хүмүүсээ судлах, дараагийн респондентоо олох зэрэг давхар давхар зорилгоо биелүүлээд амжив. Ингэсээр бүрий тасарч, зах хаахын үед буудалдаа эргэж ирлээ.